Tombak – co to jest? Alpaka, stop cynku i inne metale w biżuterii vintage

W opisach starej biżuterii wciąż wracają te same słowa: tombak, alpaka, stop cynku, biały metal. Brzmią technicznie i trochę tajemniczo, a każde mówi coś ważnego o tym, jak broszka czy naszyjnik będzie się starzeć, ile waży i czy da się go naprawić. Oto prosty przewodnik po metalach nieszlachetnych, z których powstawała biżuteria kostiumowa.

Tombak – co to jest i czym różni się od mosiądzu?

Żeby zrozumieć, co to jest tombak, najlepiej zacząć od miedzi. Miedź, tombak i mosiądz różnią się przede wszystkim ilością cynku: czysta miedź nie ma go wcale, tombak ma niewiele, a mosiądz wyraźnie więcej.

Skład i kolor: od miedzi do mosiądzu

Tombak to stop miedzi z cynkiem, w którym miedź stanowi ponad 80%, a cynk najwyżej około 20%. Formalnie jest więc odmianą mosiądzu, tylko z dużo większym udziałem miedzi, i bywa nazywany czerwonym mosiądzem. Nazwa trafiła do Europy za pośrednictwem Holendrów z języka malajskiego, w którym tembaga oznacza miedź.

Kolor stopu zależy od proporcji. Czysta miedź jest czerwonawa, a im więcej cynku, tym bardziej żółty robi się metal. Tombak z najmniejszym dodatkiem cynku ma ciepły, różowawy odcień, a ten z nieco większym wyraźnie przypomina złoto. Właśnie dlatego od dawna służył jako tania imitacja złota, m.in. w ozdobach sprzedawanych na jarmarkach i odpustach. W angielskich opisach podobny stop, używany m.in. do emaliowanych odznak i biżuterii, nazywa się gilding metal.

Tombak lub mosiądz: co to oznacza w opisie?

Gdy w opisie pojawia się „tombak lub mosiądz”, zwykle oznacza to, że przedmiot jest ze stopu miedzi z cynkiem, a jego dokładny skład nie jest znany. Dla Ciebie różnica jest niewielka. Oba metale są wytrzymałe, dobrze przyjmują pozłotę, nie przyciągają magnesu i starzeją się podobnie. Zwykły mosiądz zawiera więcej cynku, nawet do około 45%, ma bardziej żółty kolor i jest częstą bazą biżuterii kostiumowej. Tombak spotkasz z kolei m.in. w medalach, guzikach mundurowych i emaliowanych odznakach.

Tombak a złoto

Tombak nie zawiera złota i nie jest metalem szlachetnym. Świeżo wypolerowany może wyglądać jak złoto, ale z czasem ciemnieje i potrafi zabarwić skórę na zielono. Jeśli zastanawiasz się, czy łańcuszek po babci to złoto, czy tombak, poszukaj cechy probierczej, np. 585 lub 750. Pewność da Ci jubiler albo urząd probierczy, bo sam kolor i ciężar w dłoni nie wystarczą.

Alpaka – co to za metal?

Alpaka też zawiera dużo miedzi, ale dzięki dodatkowi niklu ma srebrzysty kolor.

Skład i nazwy: nowe srebro, argentan, pakfong

Alpaka to srebrzystobiały stop miedzi, niklu i cynku. Często podaje się proporcje około 60% miedzi, 20% niklu i 20% cynku, choć poszczególne gatunki się różnią: miedzi bywa 40–70%, niklu 10–20%, a cynku 5–40%. Mimo nazwy „nowe srebro” i niemieckiego Neusilber stop nie zawiera ani grama srebra. W polskich opisach spotkasz też nazwy argentan i pakfong, w angielskich nickel silver i German silver.

Stop wynaleziono w Chinach. Do Europy trafiał najpierw jako importowany paktong, a w XVIII i XIX wieku zaczęto wytwarzać podobne stopy na miejscu, m.in. w Niemczech. Nazwa „alpaka” pochodzi od znaku towarowego Alpacca austriackiej firmy Berndorf.

Gdzie spotkasz alpakę

Alpaka wygląda jak srebro, a przy tym jest odporna na korozję, dlatego robiono z niej sztućce, ozdoby, instrumenty muzyczne i drobne detale galanteryjne. Od połowy XIX wieku, gdy upowszechniło się posrebrzanie galwaniczne, stała się popularną bazą wyrobów posrebrzanych. Angielski skrót EPNS na sztućcach oznacza właśnie srebro nałożone galwanicznie na nowe srebro. W biżuterii alpakę spotkasz m.in. w bransoletach i broszkach, także posrebrzanych. Na powietrzu z czasem matowieje i wymaga polerowania.

Alpaka a nikiel

Alpaka zawiera nikiel, a nikiel jest najczęstszą przyczyną alergii kontaktowej w Europie. Nie każdy kontakt z tym stopem musi wywołać reakcję, ale jeśli wiesz, że Twoja skóra źle znosi nikiel, zwracaj uwagę na tę nazwę w opisie. Jakie są objawy i kiedy warto zrobić testy płatkowe u dermatologa, wyjaśniamy w artykule o uczuleniu na sztuczną biżuterię.

Stop cynku i zamak w biżuterii

Trzecia grupa to metale, w których przeważa cynk. Są jaśniejsze, lżejsze i tańsze od stopów miedzi, a do tego świetnie się odlewają.

Czym jest zamak

Stop cynku to metal, w którym głównym składnikiem jest cynk, z niewielkim dodatkiem aluminium, magnezu lub miedzi. Najbardziej znaną rodziną takich stopów jest zamak, opracowany w 1929 roku przez amerykańską New Jersey Zinc Company. Nazwa to skrót od niemieckich nazw składników: Zink, Aluminium, Magnesium, Kupfer. Podstawowy gatunek, Zamak 3, zawiera około 96% cynku i 4% aluminium.

Stopy cynku topią się w niskiej temperaturze (Zamak 3 w około 380 °C) i doskonale nadają się do odlewania pod ciśnieniem. Forma oddaje drobne detale: płatki, łuski, ażurowe ramki. To tani i wygodny materiał, dlatego stop cynku do dziś często pojawia się w opisach biżuterii modowej.

Pot metal i biały metal

W starszej biżuterii kostiumowej spotkasz też tak zwany pot metal. To nie jeden stop, tylko tania mieszanka odlewnicza bez żadnej normy składu, oparta głównie na cynku, z dodatkiem np. ołowiu, cyny czy miedzi. Z wiekiem potrafi się wyginać, pękać i pokrywać wżerami, a korozja od środka powoduje odpadanie powłoki. Pot metal trudno lutować i kleić, więc naprawa pękniętego elementu bywa bardzo trudna.

„Biały metal” to pojęcie jeszcze szersze. Tak nazywa się różne jasne, tanie stopy na bazie cyny, ołowiu, antymonu lub cynku, często używane jako podkład pod posrebrzenie lub pozłotę. Krótkie definicje tych nazw znajdziesz w naszym słowniku biżuterii vintage.

„Metal biżuteryjny”: co kryje się pod tą nazwą

W sklepach z nową biżuterią często pojawia się określenie „metal biżuteryjny” albo „stop metali”. To nie jest nazwa konkretnego stopu, tylko ogólny opis materiału nieszlachetnego. Pod spodem może być mosiądz, stop cynku, stal albo coś zupełnie innego. Jeśli skład ma dla Ciebie znaczenie, np. z powodu uczulenia, zapytaj sprzedawcę wprost.

Jak rozpoznać tombak, alpakę i stop cynku?

Bez badania w pracowni nie ustalisz dokładnego składu, ale kilka prostych obserwacji pozwala odróżnić te metale z dużym prawdopodobieństwem.

Kolor w miejscach przetarcia

Najwięcej mówią miejsca, w których starła się powłoka: krawędzie, zapięcie, rewers. Mosiądz prześwituje tam żółto, tombak cieplej, w stronę różowego złota, a miedź wyraźnie czerwonawo. Stop cynku pod pozłotą jest szary, bo sam cynk ma niebieskawobiały kolor. Alpaka po przetarciu posrebrzenia wciąż wygląda srebrzyście i właśnie dlatego tak chętnie używano jej pod srebro.

Waga i magnes

Weź do ręki dwie broszki podobnej wielkości. Stop cynku ma gęstość około 6,7 g/cm³, mosiądz i alpaka około 8,4–8,7 g/cm³, a miedź niemal 9 g/cm³. Odlew ze stopu cynku jest więc mniej więcej o jedną piątą lżejszy od takiego samego elementu z mosiądzu. Różnicę najłatwiej wyczuć przy większych przedmiotach.

Magnes przyda się do czegoś innego. Żaden z opisanych tu metali nie przyciąga zwykłego magnesu, a alpaka mimo zawartości niklu w praktyce też na niego nie reaguje. Jeśli więc „mosiężna” bransoleta mocno przywiera do magnesu, pod spodem jest stal lub żelazo.

Oznaczenia na biżuterii

Na metalach nieszlachetnych nie znajdziesz cech probierczych, bo prawo probiercze dotyczy tylko metali szlachetnych. Czasem trafisz za to na nazwę stopu, np. Alpacca, albo na skrót EPNS na wyrobach posrebrzanych. Markowa biżuteria kostiumowa ma zwykle sygnaturę producenta, a nie oznaczenie metalu, więc o materiale więcej powiedzą Ci kolor przetarć i ciężar niż napis.

Porównanie metali w jednej tabeli

Metal	Skład	Kolor	Waga	Jak się starzeje
Mosiądz	Miedź i 10–45% cynku	Żółty, złocisty	Ciężki (8,4–8,7 g/cm³)	Ciemnieje, może zielenieć
Tombak	Ponad 80% miedzi, reszta cynk	Złoty do różowawego	Ciężki	Ciemnieje, może barwić skórę na zielono
Miedź	Czysta miedź	Czerwonawy	Najcięższy (ok. 9 g/cm³)	Ciemnieje, łatwo zielenieje
Alpaka (nowe srebro)	Miedź, 10–20% niklu, cynk	Srebrzystobiały	Ciężki (8,4–8,7 g/cm³)	Matowieje, wymaga polerowania
Stop cynku (zamak)	Ok. 96% cynku, aluminium	Szary, niebieskawobiały	Lżejszy (ok. 6,7 g/cm³)	Szarzeje, w wilgoci bieleje

Wartość i pielęgnacja: czym te metale się różnią?

Metal pod powłoką nie decyduje o cenie, ale ma wpływ na trwałość, naprawy i codzienną pielęgnację.

Od czego zależy wartość

Żaden z tych metali nie jest metalem szlachetnym, więc o cenie biżuterii decydują projekt, marka, jakość wykonania i stan. Metal ma jednak znaczenie pośrednie. Mosiądz i tombak dobrze trzymają pozłotę i dają się lutować, więc pęknięty element często można naprawić. Odlew ze stopu cynku pozwala uzyskać bogatą formę, ale jest bardziej kruchy, a jego naprawa bywa trudna lub niemożliwa. Kupując biżuterię ze stopu cynku, szczególnie dokładnie oglądaj stan powłoki i szukaj pęknięć.

Jak dbać o każdy z nich

• Mosiądz, tombak i miedź – ciemnieją od związków siarki, wilgoci i potu. Dlaczego tak się dzieje i jak to spowolnić, wyjaśniamy w artykule czy mosiądz czernieje, a bezpieczne czyszczenie krok po kroku znajdziesz w poradniku jak czyścić złocony mosiądz.
• Alpaka – jest odporna na korozję, ale na powietrzu matowieje i co jakiś czas wymaga delikatnego polerowania. Wyroby posrebrzane traktuj jak srebro: łagodnie, bez past ściernych.
• Stop cynku – najbardziej boi się wilgoci i soli z potu. Przecieraj go po noszeniu, nie mocz i przechowuj w suchym miejscu. Łuszczącej się powłoki nie zdrapuj, bo odsłonisz jeszcze więcej szarego metalu.

Różne techniki pokrywania tych metali złotem, srebrem i rodem opisujemy w przewodniku po pozłocie, rodzie i vermeil.

FAQ – tombak, alpaka i stop cynku

Czy tombak to złoto?

Nie. Tombak to stop miedzi z cynkiem o złotym kolorze, bez domieszki złota. Pozłacany tombak ma na powierzchni cienką warstwę złota, ale jego wartość materiałowa i tak jest niewielka. Złoto rozpoznasz po cesze probierczej, a w razie wątpliwości u jubilera lub w urzędzie probierczym.

Alpaka – co to za metal i czy to srebro?

Alpaka to stop miedzi, niklu i cynku o srebrzystym kolorze. Srebra w niej nie ma, mimo potocznej nazwy „nowe srebro”. Często bywa posrebrzana, co dodatkowo utrudnia odróżnienie jej od srebra na pierwszy rzut oka.

Czy nowe srebro, argentan i alpaka to to samo?

Tak, to różne nazwy tego samego rodzaju stopu miedzi, niklu i cynku. Poszczególne gatunki mogą się jednak różnić proporcjami składników.

Czy biżuteria ze stopu cynku jest dobra?

To lekki, tani i łatwy do odlewania materiał, który pozwala uzyskać bardzo szczegółowe formy. Jego słabe strony to większa kruchość, wrażliwość na wilgoć i trudna naprawa. Starannie wykonany i dobrze przechowywany odlew może jednak cieszyć przez wiele lat.

Co to jest zamak?

Zamak to rodzina stopów cynku z aluminium, magnezem i miedzią, opracowana w 1929 roku w Stanach Zjednoczonych. Nazwa to skrót od niemieckich nazw tych metali. Stosuje się go głównie do odlewów ciśnieniowych, także drobnych elementów dekoracyjnych.

Metal pod pozłotą też ma znaczenie

Tombak, alpaka czy stop cynku w opisie to nie powód do rozczarowania, tylko informacja. Mówi Ci, jak biżuteria będzie się starzeć, ile waży i jak o nią dbać. Biżuteria kostiumowa powstawała głównie z metali nieszlachetnych, a jej wartość tkwi w projekcie, wykonaniu i historii.

Vintage Stories (vintagestories.pl) to polski sklep internetowy z oryginalną biżuterią kostiumową vintage amerykańskich i europejskich marek z lat 1960–2000, takich jak Monet, Napier, Trifari, Avon, Kenneth Jay Lane, Givenchy czy Dior. Prowadzimy go we dwoje, jako kuratorzy: Alexey i Anastasiya. Każdy egzemplarz jest jedyny w swoim rodzaju, a większość kosztuje 190–270 zł. Wysyłamy z Polski przez InPost, a zapłacić możesz m.in. BLIK-iem.

Zobacz biżuterię vintage dostępną teraz w naszym sklepie →

Źródło: Vintage Stories – sklep z oryginalną biżuterią vintage w Polsce.