Słownik biżuterii vintage: co znaczy sygnowana, gold-tone, lite złoto i inne oznaczenia

Opisy biżuterii vintage potrafią brzmieć jak szyfr: „sygnowane Monet, gold-tone, zapięcie na śrubkę, 1/20 12K GF”. Część tych określeń przyszła z angielskiego, część z polskiego warsztatu jubilerskiego, a niektóre znaczą coś innego, niż podpowiada intuicja. Zebraliśmy je w jednym miejscu i pogrupowaliśmy tematycznie. Każde hasło zaczyna się od krótkiej definicji, a dalej podpowiadamy, co z niej wynika, gdy oglądasz konkretny egzemplarz.

Oznaczenia i sygnatury

Sygnowana (sygnatura)

Biżuteria sygnowana to taka, która ma trwały znak producenta: nazwę marki, logo lub monogram, wybity, odlany albo wygrawerowany na rewersie, zapięciu lub osobnej blaszce. Sygnatura potwierdza pochodzenie i często pomaga ustalić dekadę, bo marki zmieniały jej wygląd z biegiem lat. Napis „Monet”, „Napier” czy korona nad nazwą „Trifari” to właśnie sygnatury. Jak wyglądają u poszczególnych marek, pokazujemy w katalogu sygnatur amerykańskich marek biżuterii.

Niesygnowana

Biżuteria niesygnowana nie ma żadnego znaku producenta. Nie oznacza to automatycznie, że jest gorsza ani że jest podróbką: wiele wytwórni oznaczało tylko część produkcji, a nazwa marki bywała wyłącznie na kartoniku lub papierowej metce, które dawno zaginęły. Bez sygnatury trudniej jednak przypisać egzemplarz konkretnej marce, dlatego ocenia się go po jakości wykonania, materiałach i stylu, a cena powinna to uwzględniać.

Symbol © przy sygnaturze

Znak © obok nazwy marki oznacza zastrzeżenie praw autorskich do wzoru. Na amerykańskiej biżuterii kostiumowej upowszechnił się w połowie lat 50. XX wieku, gdy sądy potwierdziły, że projekt biżuterii można chronić tak jak dzieło sztuki. Dla kolekcjonerki to wygodna wskazówka: egzemplarz z © pochodzi najpewniej z drugiej połowy lat 50. albo z okresu późniejszego.

Pat. i Pat. pend.

Skrót „Pat.” z numerem oznacza, że mechanizm albo wzór został opatentowany, a „Pat. pend.” (patent pending), że wniosek patentowy złożono, ale jeszcze go nie rozpatrzono. Takie napisy pojawiają się zwłaszcza na zapięciach klipsów i broszek. Numer patentu można sprawdzić w amerykańskich bazach patentowych, co pozwala ustalić najwcześniejszą możliwą datę powstania egzemplarza.

Próba (585, 750, 925)

Próba to liczba mówiąca, ile promili czystego kruszcu zawiera stop. Złoto próby 585 to 58,5% złota (odpowiednik 14 karatów), próby 750 to 75% (18 karatów), a srebro próby 925 zawiera 92,5% srebra. W Polsce wyroby z metali szlachetnych co do zasady oznacza się cechą probierczą. Biżuteria kostiumowa zwykle nie ma próby, bo nie powstała z metalu szlachetnego; wyjątkiem są egzemplarze srebrne.

Sterling

Sterling (sterling silver) to srebro próby 925. Napis „Sterling” na amerykańskiej biżuterii kostiumowej często wskazuje lata II wojny światowej: gdy metale nieszlachetne były potrzebne przemysłowi zbrojeniowemu, część wytwórni, m.in. Trifari i Coro, przeszła na srebro, nierzadko pokrywane złotem. Takie egzemplarze są wyraźnie cięższe i cenione przez kolekcjonerów.

Gold-filled (GF, 1/20 12K GF)

Gold-filled to metal nieszlachetny, najczęściej mosiądz, trwale zespolony z grubą warstwą stopu złota. Zapis „1/20 12K GF” znaczy, że złoto 12-karatowe stanowi 1/20 masy całego przedmiotu. Warstwa jest wielokrotnie grubsza niż zwykła pozłota, więc nie ściera się przez lata. Pokrewne oznaczenie „RGP” (rolled gold plate) dotyczy tej samej techniki, ale z cieńszą warstwą złota. Szczegóły opisujemy w przewodniku po technikach pokrywania metalu.

Metale i powłoki

Lite złoto

Lite złoto to przedmiot wykonany w całości ze stopu złota o określonej próbie, a nie jedynie pokryty złotem. Określenie odróżnia go od wyrobów pozłacanych, gold-filled czy złoconego srebra, a w żargonie jubilerskim także od elementów pustych w środku. Pierścionek z litego złota ma cechę probierczą i zachowuje wartość kruszcu nawet po latach noszenia. Biżuteria kostiumowa vintage z definicji nie jest wykonana z litego złota.

Pozłacane i złocone

„Pozłacany” i „złocony” to w opisach biżuterii synonimy: oba słowa oznaczają metal pokryty cienką warstwą złota, dziś zwykle metodą galwaniczną. „Złocenie” to także nazwa samego procesu, stąd „złocony mosiądz” i „pozłacany mosiądz” opisują ten sam materiał. Ważniejsze od wybranego słowa jest to, co kryje się pod spodem (mosiądz, srebro, biały metal) i jak gruba jest warstwa złota.

Gold-tone i silver-tone

Gold-tone znaczy dosłownie „w tonie złota”, czyli w kolorze złota. To określenie wyglądu, a nie składu: nie mówi, czy przedmiot zawiera choćby odrobinę kruszcu. W praktyce gold-tone to najczęściej pozłacany mosiądz, a silver-tone metal posrebrzany lub rodowany. Amerykańskie marki, takie jak Monet czy Napier, posługiwały się tym określeniem uczciwie: obiecywały kolor i jakość wykończenia, nie złoto.

Mosiądz

Mosiądz to stop miedzi z cynkiem i najpopularniejsza baza biżuterii kostiumowej. Jest wytrzymały, dobrze trzyma kształt i świetnie przyjmuje pozłotę. Nieosłonięty mosiądz z czasem ciemnieje, a ponieważ zawiera miedź, może zostawić na skórze zielonkawy ślad. Pozłacany mosiądz zmienia kolor dopiero tam, gdzie warstwa złota się wytarła. Jak bezpiecznie go czyścić, wyjaśniamy w poradniku o złoconym mosiądzu i biżuterii gold-tone.

Biały metal (pot metal)

Biały metal, po angielsku pot metal, to tani stop o szarej barwie, oparty głównie na cynku, z dodatkiem cyny, ołowiu lub innych metali. Był popularny w biżuterii kostiumowej lat 30. i 40., zwykle pod warstwą złota, srebra lub rodu. Jest kruchy i trudno go lutować, dlatego pęknięte elementy z białego metalu rzadko udaje się dobrze naprawić.

Rodowanie

Rodowanie to pokrycie przedmiotu cienką warstwą rodu, srebrzystobiałego metalu z grupy platynowców. Daje jasny, lustrzany połysk i chroni powierzchnię przed ciemnieniem. W biżuterii vintage rodowane bywają modele w srebrnym tonie wielu amerykańskich marek, a we współczesnym jubilerstwie także białe złoto i srebro.

Vermeil

Vermeil (czyt. wermej) to srebro próby 925 pokryte warstwą złota. Według amerykańskich wytycznych FTC złoto musi mieć co najmniej 10 karatów, a jego warstwa grubość minimum 2,5 mikrona. Vermeil to więc coś więcej niż zwykłe pozłacane srebro, ale wciąż nie lite złoto.

Anti-tarnish

Anti-tarnish (z ang. „przeciw matowieniu”) oznacza zabezpieczenie metalu przed ciemnieniem, najczęściej przezroczystą powłoką ochronną albo odpowiednio dobranym stopem. Tym samym słowem opisuje się też woreczki i paski do przechowywania biżuterii, które pochłaniają z powietrza związki siarki odpowiedzialne za czernienie. Napis anti-tarnish nie znaczy, że metal nigdy nie zmieni koloru, tylko że stanie się to wolniej.

Kamienie i materiały

Rhinestones (strasy)

Rhinestones to szlifowane kamienie ze szkła, często z lustrzaną folią na spodzie, która wzmacnia blask. Nazwa pochodzi od kryształu górskiego wydobywanego niegdyś z Renu. W Polsce mówi się na nie także strasy, od nazwiska Georga Friedricha Strassa, XVIII-wiecznego jubilera, który słynął ze szklanych imitacji diamentów. Mętne lub pociemniałe strasy zwykle oznaczają, że pod kamień dostała się wilgoć.

Cyrkonia

Cyrkonia to syntetyczny kamień z tlenku cyrkonu, produkowany na masową skalę od drugiej połowy lat 70. Jest twardsza i bardziej ognista niż szkło, dlatego we współczesnej biżuterii chętnie zastępuje diamenty. Nie należy jej mylić ze strasami: w typowej biżuterii kostiumowej z lat 50. i 60. cyrkonii nie spotkasz, tam błyszczy szkło.

Aurora borealis (AB)

Aurora borealis, w skrócie AB, to tęczowa, opalizująca powłoka nakładana na szklane kamienie. Opracowano ją w połowie lat 50. we współpracy firmy Swarovski z domem mody Christian Dior, a nazwa nawiązuje do zorzy polarnej. Ponieważ wcześniej takiej powłoki nie było, kamienie AB pomagają w datowaniu: egzemplarz z nimi nie może być starszy niż połowa lat 50.

Kaboszon

Kaboszon to kamień oszlifowany gładko i wypukle, bez faset, zwykle o owalnym lub okrągłym kształcie. W biżuterii kostiumowej kaboszony robiono ze szkła, tworzyw sztucznych, a czasem z kamieni półszlachetnych. Duże, nasycone kolorem kaboszony to znak rozpoznawczy efektownych projektów z lat 60.–80., między innymi Kennetha Jaya Lane'a.

Sztuczne perły

Sztuczne perły to kulki ze szkła lub tworzywa pokryte warstwą imitującą perłowy połysk. Najlepsze, jak perły z Majorki, mają szklany rdzeń i wielowarstwową powłokę, dzięki czemu wyglądem i wagą zbliżają się do naturalnych. W biżuterii kostiumowej to materiał pełnoprawny, a nie wstydliwy zamiennik: uwielbiała go Coco Chanel, a z perłowych naszyjników słynęła m.in. Marvella.

Bakelit

Bakelit to jedno z pierwszych w pełni syntetycznych tworzyw: żywica fenolowo-formaldehydowa wynaleziona przez Leo Baekelanda w 1907 roku. W biżuterii królował w latach 30. i 40., gdy powstawały z niego bransolety, broszki i korale w głębokich, nasyconych kolorach. Utwardzony bakelit jest stabilny i w zwykłym noszeniu nie stanowi zagrożenia; nie należy go jednak szlifować ani mocno podgrzewać. Jak odróżnić go od innych tworzyw, opisujemy w artykule o bakelicie w biżuterii vintage.

Lucyt

Lucyt (Lucite) to handlowa nazwa przezroczystego akrylu, wprowadzonego przez firmę DuPont w latach 30. Lekki i łatwy w obróbce, w latach 40. trafił do biżuterii, m.in. do słynnych broszek Trifari z serii „jelly belly”, w których tworzył brzuszki zwierzątek. W kolejnych dekadach powstawały z niego kolorowe korale, bransolety i klipsy.

Emalia

Emalia to barwna, szklista powłoka stapiana z metalem w wysokiej temperaturze. W biżuterii kostiumowej spotyka się też tzw. zimną emalię, czyli kolorową żywicę lub lakier utwardzany bez wypalania. Emalia ożywia broszki i klipsy w motywy kwiatowe i zwierzęce. Przed zakupem sprawdź, czy nie ma odprysków, bo trudno je niewidocznie naprawić.

Zapięcia i konstrukcja

Klipsy

Klipsy to kolczyki zakładane bez przekłuwania ucha: sprężynowy mechanizm dociska je do płatka. Patent na klips sprężynowy pochodzi z 1934 roku, a lata 40.–60. były złotym wiekiem tej formy. Późniejsze klipsy mają często zawias i wyprofilowaną podkładkę, która mniej uciska. To naturalny wybór dla kobiet bez przekłutych uszu, ale sięgają po nie także te, które cenią duży, wyrazisty kształt.

Zapięcie na śrubkę (screw-back)

Zapięcie na śrubkę to mechanizm, w którym niewielka śruba z płaską główką dociska kolczyk do płatka ucha. Opatentowano je w 1894 roku i dominowało w pierwszych dekadach XX wieku. Pozwala precyzyjnie wyregulować nacisk, a jego obecność zwykle wskazuje na egzemplarz starszy niż klasyczne klipsy sprężynowe.

Sztyft

Sztyft to cienki trzpień przechodzący przez przekłute ucho, zabezpieczony z tyłu zatyczką (push-back). W biżuterii vintage upowszechnił się ponownie od lat 60., gdy przekłuwanie uszu wróciło do mody, a w latach 70. i 80. stał się standardem.

Zapięcie typu C

Zapięcie typu C to najprostsze zapięcie broszki: haczyk w kształcie litery C, w który wsuwa się igłę, bez żadnej blokady. Jest typowe dla broszek z XIX i początku XX wieku. Jeśli widzisz je w broszce opisanej jako „lata 70.”, warto dopytać sprzedawcę. Więcej takich wskazówek znajdziesz w przewodniku po datowaniu biżuterii po zapięciu.

Zapięcie z bezpiecznikiem

Zapięcie z bezpiecznikiem (safety catch) ma obrotowy element, który zamyka haczyk i nie pozwala igle broszki się wysunąć. Pojawiło się około 1910 roku, a w latach 20. stało się standardem, dlatego spotkasz je w zdecydowanej większości broszek vintage z XX wieku.

Karabińczyk

Karabińczyk (lobster clasp) to zapięcie naszyjnika lub bransoletki z dźwigienką otwieraną kciukiem, kształtem przypominające szczypce homara. W obecnej formie upowszechnił się w latach 70.; wcześniej królowały kółko sprężynowe i zapięcie pudełkowe.

Zapięcie pudełkowe

Zapięcie pudełkowe (box clasp) składa się z płaskiego języczka wsuwanego do metalowej kasetki, gdzie zatrzaskuje się z charakterystycznym kliknięciem. Często ma dodatkową „ósemkę” zabezpieczającą. Spotyka się je zwłaszcza w sznurach pereł i eleganckich bransoletach, a bywa też ozdobne, wysadzane kamieniami.

Style, epoki i pojęcia kolekcjonerskie

Biżuteria vintage

Biżuteria vintage to ozdoby, które mają co najmniej 20 lat i zachowują charakter epoki, w której powstały. Nie jest to termin prawny, ale tak rozumieją go kolekcjonerzy i sprzedawcy. W praktyce mówi się dziś o vintage w odniesieniu do biżuterii mniej więcej z lat 1930–2000; w Vintage Stories skupiamy się na latach 1960–2000.

Antyk (biżuteria antykwaryczna)

Antyk to przedmiot mający co najmniej 100 lat. Biżuteria antykwaryczna obejmuje więc dziś wyroby sprzed połowy lat 20. XX wieku, m.in. z epoki wiktoriańskiej i secesji. Granica jest umowna, ale nazywanie „antykiem” klipsów z lat 80. to zwykłe nadużycie.

Retro

Retro oznacza styl nawiązujący do minionych dekad, a nie wiek przedmiotu: kolczyki w stylu retro mogły powstać w zeszłym roku. Wśród kolekcjonerów „Retro” to także nazwa okresu w biżuterii, mniej więcej 1935–1950, z dużymi, rzeźbiarskimi formami w złocie o różowym i żółtym odcieniu. Dlatego „retro” i „vintage” nie są synonimami.

Biżuteria kostiumowa

Biżuteria kostiumowa to ozdoby z metali nieszlachetnych, szkła, sztucznych pereł i emalii, projektowane jako dopełnienie stroju, a nie lokata w kruszcu. Spopularyzowała ją Coco Chanel w latach 20., a rozkwit przeżyła w Stanach Zjednoczonych w połowie XX wieku. Sygnowane egzemplarze dobrych marek są dziś kolekcjonerskie. Pełną definicję i historię znajdziesz w artykule Biżuteria kostiumowa — co to jest?

Art Deco

Art Deco to styl lat 20. i 30. XX wieku: geometria, symetria i mocne kontrasty czerni, bieli oraz koloru. W biżuterii oznacza proste linie, schodkowe formy i kamienie szlifowane w prostokąty. Wiele późniejszych projektów, także z lat 70. i 80., świadomie do niego nawiązuje, więc opis „w stylu Art Deco” nie musi znaczyć „z lat 20.”.

Parure i demi-parure

Parure to dobrany komplet biżuterii, zwykle naszyjnik, bransoleta, kolczyki i broszka, zaprojektowany jako całość. Demi-parure to mniejszy zestaw, najczęściej dwa elementy, na przykład naszyjnik z kolczykami albo broszka z klipsami. Kompletne zestawy vintage zachowały się rzadziej niż pojedyncze elementy i zwykle są droższe.

Deadstock (NOS)

Deadstock, czyli NOS (new old stock), to egzemplarz wyprodukowany przed laty, ale nigdy nienoszony: przeleżał w magazynie lub sklepie, czasem z oryginalną kartą albo metką. Łączy urok vintage ze stanem zbliżonym do nowego, dlatego kolekcjonerzy płacą za niego więcej.

Najczęściej zadawane pytania

Co znaczy, że biżuteria jest sygnowana?

Że ma trwały znak producenta, zwykle nazwę marki wybitą na rewersie, zapięciu lub blaszce. Sygnatura potwierdza pochodzenie egzemplarza i pomaga ustalić jego wiek.

Czy gold-tone to złoto?

Nie. Gold-tone oznacza wyłącznie kolor złota. Najczęściej jest to pozłacany mosiądz; o zawartości złota mówią dopiero oznaczenia takie jak próba, GF czy vermeil.

Co znaczy lite złoto?

Że przedmiot jest wykonany w całości ze stopu złota o określonej próbie, na przykład 585, a nie tylko pokryty złotem.

Czy biżuteria z mosiądzu czernieje?

Nieosłonięty mosiądz z czasem ciemnieje. Pozłacany mosiądz zmienia kolor dopiero tam, gdzie warstwa złota się wytarła, dlatego warto chronić go przed wilgocią, perfumami i kremami.

Co to jest bakelit?

To wczesne tworzywo sztuczne z żywicy fenolowo-formaldehydowej, wynalezione w 1907 roku. W biżuterii najpopularniejsze było w latach 30. i 40. XX wieku.

Czym różni się pozłacane od złoconego?

W opisach biżuterii niczym: oba słowa oznaczają metal pokryty cienką warstwą złota. Liczy się materiał pod spodem i grubość warstwy.

---

W opisach naszych egzemplarzy podajemy markę, materiał, wymiary i ocenę stanu, więc z tym słownikiem przeczytasz je jak kolekcjonerka.

Zobacz dostępną biżuterię vintage w naszym sklepie →

Źródło: Vintage Stories — sklep z oryginalną biżuterią vintage w Polsce.