Masa perłowa – co to jest? Macica perłowa a perła i sztuczna perła
Share
W skrócie: Masa perłowa to wewnętrzna, tęczowo mieniąca się warstwa muszli niektórych mięczaków, m.in. perłopławów, słuchotek (abalone) i małży słodkowodnych. „Macica perłowa” to inna nazwa tego samego materiału. Perła zbudowana jest z tej samej substancji, ale rośnie warstwami wewnątrz mięczaka, a masę perłową wycina się z muszli. Sztuczne perły w biżuterii vintage to najczęściej szklane kulki z perłową powłoką.
Guziki w babcinej bluzce, tęczowa wkładka w starej papierośnicy, płaski wisiorek, który w słońcu zmienia kolor z kremowego na różowy i niebieskawy. Wszystko to masa perłowa, materiał, który wiele z nas zna z domu, choć mało kto umie powiedzieć, czym właściwie jest. Wyjaśniamy, skąd się bierze, czym różni się od perły i jak o nią dbać.
Masa perłowa – co to jest?
Słownik języka polskiego PWN definiuje masę perłową jako wewnętrzną warstwę muszli mięczaków, mieniącą się tęczowo, używaną do wyrobu przedmiotów ozdobnych i inkrustacji. To materiał w pełni naturalny: mięczak sam odkłada go po wewnętrznej stronie muszli, warstwa po warstwie, przez całe życie. W gemmologii tę substancję nazywa się też nakrem (ang. i fr. nacre).
Masa perłowa a macica perłowa: dwie nazwy, jeden materiał
Wiele osób zakłada, że to dwie różne rzeczy. Tymczasem PWN przy haśle „macica perłowa” odsyła po prostu do „masy perłowej”: oba określenia znaczą to samo. „Macica perłowa” brzmi dziś staroświecko i spotkasz ją głównie w opisach antyków i w literaturze, „masa perłowa” dominuje w sklepach i ogłoszeniach. Starsza nazwa ma długą historię: słownik łaciny średniowiecznej w Polsce notuje ją jako odpowiednik łacińskiego margaritarum mater, czyli dosłownie „matki pereł”. Podobnie, jako „matkę pereł”, nazywają ten materiał Anglicy (mother-of-pearl) i Niemcy (Perlmutt).
Z czego zbudowana jest masa perłowa i skąd ten tęczowy połysk
Masa perłowa składa się z mikroskopijnych płytek aragonitu, czyli jednej z odmian węglanu wapnia, spojonych organicznym białkiem zwanym konchioliną. Płytki leżą jedna na drugiej jak cegły w murze. Ich grubość jest zbliżona do długości fali światła widzialnego, dlatego fale światła odbite od kolejnych warstw nakładają się na siebie i dają tęczowe barwy. Stąd efekt, który najłatwiej zapamiętać: masa perłowa mieni się tęczowo, bo światło odbija się od tysięcy cieniutkich warstw aragonitu, a kolor zmienia się, gdy poruszasz ozdobą. Ta budowa sprawia też, że materiał jest zaskakująco odporny na pękanie, ale miękki i łatwy do zarysowania.
Z jakich muszli pochodzi
- Perłopławy (rodzaj Pinctada) – morskie małże, z których pochodzą też perły hodowlane; dają masę białą, kremową, srebrzystą, a niektóre gatunki ciemną lub złotawą.
- Słuchotki, po angielsku abalone (Haliotis) – morskie ślimaki o intensywnie zielononiebieskiej, „pawiej” masie perłowej; nowozelandzka odmiana nosi nazwę paua.
- Małże słodkowodne – rzeczne muszle o białej masie, przez dziesięciolecia podstawowy surowiec do produkcji guzików.
Masa perłowa a perła: czym się różnią
Najkrócej: perła i masa perłowa to ten sam materiał w dwóch różnych postaciach. GIA, amerykański instytut gemmologiczny, opisuje nakr pereł i masę perłową muszli jako tę samą substancję. Różnica tkwi w tym, gdzie i jak powstają, a w biżuterii vintage dochodzi trzecia możliwość: imitacja. Oto najważniejsze różnice w jednej tabeli.
| Materiał | Co to jest | Jak rozpoznać | Pielęgnacja |
|---|---|---|---|
| Masa perłowa | wewnętrzna warstwa muszli, cięta na płytki, koraliki, wkładki | płaska lub rzeźbiona, tęczowa gra barw zmienia się z kątem patrzenia, chłodna w dotyku | sucha ściereczka, bez kwasów i perfum |
| Perła naturalna | warstwy nakru narosłe w mięczaku bez udziału człowieka | pewność daje tylko badanie rentgenowskie w laboratorium | zakładana po kosmetykach, przecierana po noszeniu |
| Perła hodowlana | nakr narosły na wszczepionym jądrze z muszli lub na samej tkance | szorstka przy delikatnym potarciu o zęby, różnice w kształcie i odcieniu | jak perła naturalna, nigdy myjka ultradźwiękowa |
| Sztuczna perła szklana | szklana kulka pokryta perłową powłoką | gładka przy potarciu o zęby, identyczne kulki, przy otworze powłoka bywa przetarta | nie moczyć, chronić powłokę przed tarciem i kosmetykami |
Perła naturalna i hodowlana: ten sam nakr, inny początek
Perła naturalna powstaje w tkance mięczaka wokół drobnego ciała obcego, bez pomocy człowieka. W perle hodowlanej człowiek ten proces uruchamia: w perłach morskich wszczepia kulkę i fragment tkanki, w słodkowodnych zwykle samą tkankę. Mięczak otacza jądro lub tkankę warstwami nakru, czyli właśnie masy perłowej. Z zewnątrz perły naturalnej od hodowlanej nie odróżnisz; laboratoria takie jak GIA robią to, prześwietlając perłę promieniami rentgena. Więcej domowych wskazówek zebraliśmy w poradniku jak rozpoznać prawdziwe perły od sztucznych.
Muszla w środku perły hodowlanej
Mało znana ciekawostka: jądro morskiej perły hodowlanej to kulka wytoczona z grubej muszli małża słodkowodnego. GIA opisuje takie jądra w swoich badaniach, a amerykańska służba ochrony przyrody (U.S. Fish and Wildlife Service) przypomina, że od lat 50. muszle z rzek dorzecza Missisipi wysyłano do Japonii właśnie na potrzeby hodowli pereł. W perle hodowlanej masa perłowa jest więc i w środku, i na zewnątrz.
Sztuczne perły: szkło, powłoka i jeden wyjątek
Perły w biżuterii kostiumowej to imitacje: szklane kulki pokryte kilkoma warstwami perłowego lakieru. Taka kulka nie ma w sobie nakru, ale dobrze wykonana świetnie oddaje połysk perły i dlatego od dziesięcioleci zdobi naszyjniki i klipsy znanych marek. Ciekawym przypadkiem jest Majorica: marka podaje dziś na swojej stronie, że jej okrągłe perły mają rdzeń z masy perłowej, a barokowe ze szkła z Murano; oba rodzaje pokrywa się kilkunastoma warstwami własnej powłoki. To nadal imitacja, tylko z naturalnym materiałem w środku. Historię majoryckich i japońskich imitacji opisujemy w artykule sztuczne perły w biżuterii vintage.
Masa perłowa w biżuterii: naszyjniki, kolczyki, broszki
Masa perłowa jest jednym z najdłużej używanych materiałów zdobniczych, ale w biżuterii rzadko gra główną rolę. Najczęściej pojawia się jako tło, wkładka albo element, który łapie światło.
Jak się ją obrabia
- Płytki i wkładki – cienkie, szlifowane płytki wprawia się w metalową oprawę, np. w okrągłe kolczyki z masy perłowej albo wisiorki w kształcie koniczyny czy łezki.
- Inkrustacja – drobne kawałki wklejane w drewno lub metal tworzą mozaikę na szkatułkach, rączkach i grzebieniach.
- Koraliki – krążki, kulki i nieregularne „chipsy” nawleka się na naszyjniki z masy perłowej i bransoletki.
- Guziki – przez dziesięciolecia najpowszechniejsze zastosowanie; w amerykańskim Muscatine w stanie Iowa fabryki wycinały je z muszli rzecznych małży, aż wyparły je guziki z tworzyw.
Nie każda muszla to masa perłowa
To ważne rozróżnienie przy ozdobach z muszli. Klasyczne kamee rzeźbi się najczęściej w grubych, dwubarwnych muszlach ślimaków morskich, a ich urok to kontrast białego profilu na brązowym czy pomarańczowym tle, nie tęczowy połysk. GIA dzieli zresztą perły na nakrowe, podobne do masy perłowej, i nienakrowe, jak perły skrzydelnika, pozbawione tęczowego połysku. Jak rozpoznać rzeźbioną muszlę, a jak odlew z tworzywa, wyjaśniamy w tekście kamea w biżuterii vintage.
Masa perłowa i biżuteria vintage
W sygnowanej biżuterii kostiumowej z lat 60.–90. perłowy blask częściej dają szklane perły w złoconej oprawie niż płytki z muszli. Jeśli lubisz ten kremowy, ciepły połysk, szukaj naszyjników z perłami i klipsów z perłą pośrodku. O tym, jak wybierać i nosić te drugie, piszemy w przewodniku klipsy z perłą. Zajrzyj też do kolekcji naszyjników vintage.
Jak rozpoznać masę perłową
W ogłoszeniach nazwa „masa perłowa” bywa używana na wyrost: tak opisuje się też plastik i szkło z perłowym lakierem. Kilka obserwacji pomoże Ci ocenić, co masz w ręku.
Co sprawdzić w domu
- Gra barw – w prawdziwej masie perłowej kolory przesuwają się, gdy obracasz ozdobę; na plastiku i lakierze połysk jest zwykle płaski i taki sam pod każdym kątem.
- Rysunek – naturalna masa ma nieregularne smugi, pasma i drobne różnice odcienia; dwie identyczne płytki to sygnał ostrzegawczy.
- Temperatura i ciężar – masa perłowa jest w pierwszej chwili chłodna i wyraźnie cięższa od plastiku, który szybko robi się ciepły w dłoni.
- Krawędź pod lupą – na brzegu płytki albo przy otworze koralika widać czasem cienkie warstwy; pod łuszczącym się lakierem kryje się szkło lub tworzywo.
Masa perłowa: cena i od czego zależy
Sam surowiec nie jest rzadki, więc o cenie decyduje przede wszystkim praca i oprawa. Rzeźbiona lub starannie inkrustowana ozdoba w złocie kosztuje zupełnie co innego niż koraliki z drobnych odłamków nawleczone na żyłkę. Przy przedmiotach dawnych liczą się też wiek, stan i to, czy płytki nie są popękane ani wymienione. Pojęcia, które spotkasz w opisach starych ozdób, wyjaśniamy w słowniczku biżuterii vintage.
Jak dbać o masę perłową i perły
Masa perłowa i perły są zbudowane głównie z węglanu wapnia, więc mają te same słabe punkty. GIA podaje dla perły twardość zaledwie 2,5 w skali Mohsa, co oznacza, że łatwo ją porysować. Masę perłową niszczą kwasy, także ocet, sok z cytryny i pot, a do tego perfumy, lakier do włosów i kosmetyki, dlatego biżuterię z nią zakładaj zawsze na końcu.
Czego unikać
- Myjek ultradźwiękowych i parowych – GIA wprost odradza je przy perłach.
- Wysokiej temperatury – może odbarwić nakr, a nawet doprowadzić do pęknięć.
- Domowych sposobów z octem czy sodą – kwas rozpuszcza węglan wapnia, a ziarnista pasta matowi powierzchnię.
Czyszczenie i przechowywanie
Po każdym noszeniu przetrzyj ozdobę miękką, suchą ściereczką. Masę perłową w metalowej oprawie możesz od czasu do czasu przemyć ciepłą wodą z łagodnym mydłem i od razu osuszyć, chyba że płytki są wklejone: woda osłabia klej. Sztucznych pereł nie mocz w ogóle, bo cierpi na tym powłoka. Całą taką biżuterię przechowuj osobno, z dala od metalu i twardych kamieni, które mogą je zarysować. Szczegóły znajdziesz w poradniku jak pielęgnować perły vintage, a o czyszczeniu całej biżuterii kostiumowej piszemy w tekście jak wyczyścić sztuczną biżuterię.
FAQ – masa perłowa
Masa perłowa – co to znaczy?
To wewnętrzna, tęczowo mieniąca się warstwa muszli niektórych mięczaków, np. perłopławów, słuchotek i małży słodkowodnych. Składa się z cienkich płytek aragonitu spojonych białkiem. Wycina się z niej płytki, koraliki, guziki i wkładki do biżuterii.
Macica perłowa – co to jest?
To starsza nazwa masy perłowej; Słownik języka polskiego PWN traktuje oba określenia jako synonimy. Nazwa odpowiada łacińskiemu margaritarum mater, czyli „matka pereł”. Dziś częściej spotkasz ją w opisach antyków niż w sklepach.
Czy masa perłowa to perła?
Nie, choć to ta sama substancja. Perła rośnie warstwami wewnątrz mięczaka i ma zwykle kulisty lub nieregularny kształt, a masę perłową wycina się z wnętrza muszli. Dlatego ozdoba z masy perłowej to płytka, krążek lub koralik szlifowany przez człowieka, a nie perła.
Ile kosztuje biżuteria z masy perłowej?
Rozpiętość jest bardzo duża, bo sam materiał nie jest rzadki. Cenę wyznacza głównie praca rzemieślnika, metal oprawy, wiek i stan ozdoby. Proste koraliki z odłamków kosztują niewiele, a dawne inkrustowane przedmioty potrafią być cenione przez kolekcjonerów.
Czy kolczyki z masy perłowej można moczyć?
Lepiej nie robić tego często. Krótkie przemycie ciepłą wodą z łagodnym mydłem nie zaszkodzi samej masie perłowej, ale w kolczykach płytki są zwykle wklejone, a woda osłabia klej. Na co dzień wystarczy sucha, miękka ściereczka.
Perłowy blask z historią
Masa perłowa, perła hodowlana i szklana perła z perłową powłoką wyglądają podobnie, ale każda opowiada inną historię. Kiedy wiesz, czym się różnią, łatwiej przeczytać ogłoszenie, dobrać pielęgnację i docenić to, co masz w szkatułce. W biżuterii kostiumowej perłowy blask to zwykle dzieło szkła i lakieru, dopracowane tak dobrze, że przetrwało dekady noszenia.
Jeśli lubisz perłowy blask w biżuterii kostiumowej, zajrzyj do Vintage Stories (vintagestories.pl). To polski sklep internetowy z oryginalną biżuterią kostiumową vintage amerykańskich i europejskich marek z lat 1960–2000, m.in. Monet, Napier, Trifari, Avon, Kenneth Jay Lane, Givenchy i Dior. Prowadzi go dwoje kuratorów, Alexey i Anastasiya. Każdy egzemplarz jest jedyny w swoim rodzaju, a większość kosztuje 190–270 zł. Zamówienia wysyłamy z Polski przez InPost, płatność m.in. BLIK-iem.
Zobacz biżuterię vintage dostępną teraz w naszym sklepie →
Źródło: Vintage Stories – sklep z oryginalną biżuterią vintage w Polsce.