Biżuteria czeska i Jablonex – szkło z Jablonca, granaty i datowanie

„Czeska biżuteria” – wiele z nas zna to określenie z domu. Szklane korale w kolorze miodu, broszka z kamieniami mieniącymi się jak tęcza, kolczyki z ciemnoczerwonymi granatami w szkatułce babci. Za tymi przedmiotami stoi kilka różnych tradycji, a nazwa Jablonex, którą wiele osób kojarzy z czasami PRL-u, oznacza coś innego, niż się zwykle sądzi. Wyjaśniamy, skąd pochodzi czeska biżuteria, jak ją rozpoznać i po czym ocenić jej wartość.

Jablonec nad Nisou – stolica szklanej biżuterii

Jablonec nad Nisou leży w północnych Czechach, w kotlinie otoczonej Górami Izerskimi, kilka kilometrów od Liberca. Szkło i biżuterię kostiumową produkuje się tu od XVIII wieku, a pod koniec XIX wieku to właśnie Jablonec dominował w światowej produkcji i handlu biżuterią. Tutejsze firmy wytwarzały prasowane szklane guziki, szlifowane szklane kamienie, koraliki oraz biżuterię emaliowaną i filigranową. Historię tej branży najlepiej poznać w Muzeum Szkła i Biżuterii w Jabloncu nad Nisou.

Gablonz przed 1945 rokiem

Przed wojną miasto nosiło niemiecką nazwę Gablonz an der Neiße, a dużą część jego mieszkańców stanowili Niemcy. Z tych okolic pochodził też Daniel Swarovski: urodził się w 1862 roku w pobliskim Jiřetínie pod Bukovą, a w 1895 roku założył zakład w tyrolskim Wattens. O tym, jak powstają szklane kamienie z folią i tęczową powłoką, piszemy w artykule rhinestones i aurora borealis w biżuterii vintage.

Po wojnie: wysiedlenia i nacjonalizacja

W latach 1945–1949 większość niemieckich mieszkańców wysiedlono, co mocno uderzyło w jablonecką branżę. Część wysiedlonych założyła w Bawarii, koło Kaufbeuren, osadę Neugablonz, która stała się centrum niemieckiej biżuterii kostiumowej. W Czechosłowacji nacjonalizacja zakończyła się w 1948 roku, a dawne prywatne firmy weszły w skład dużych przedsiębiorstw państwowych, takich jak Bižuterie, Preciosa czy Železnobrodské sklo.

Jablonex – czym był i czy istnieje do dziś

Państwowy eksporter czeskiej biżuterii

W czasach Czechosłowacji Jablonex nie był wytwórnią, tylko kanałem eksportu. W latach 1949–1952 handel zagraniczny jablonecką biżuterią prowadził specjalny oddział państwowego Skloexportu, a w 1952 roku powstało osobne przedsiębiorstwo handlu zagranicznego Jablonex. Zakłady produkcyjne same sprzedawały swoje wyroby w kraju, natomiast za granicę biżuteria trafiała właśnie przez Jablonex, który angażował się też w prezentacje targowe. Jeśli więc na starym kartoniku lub metce zachowała się nazwa Jablonex, wskazuje ona eksportera, a nie konkretną pracownię.

W tym samym czasie w Polsce działały spółdzielnie artystyczne, takie jak ORNO, ale to zupełnie inna historia i inna estetyka: srebro i bursztyn zamiast kolorowego szkła.

Po 1989 roku: grupa Jablonex i jej koniec

Po zmianach ustrojowych większość udziałów w Jablonexie przejęli najwięksi czescy producenci biżuterii. W 2005 roku z połączenia firm Ornela, Jablonex, Bižuterie České mincovny, Železnobrodské sklo i Bohemian Jewelery powstała Jablonex Group, która na starcie zatrudniała blisko 3900 osób. W 2008 roku akcjonariusze, podzieleni co do tego, jak radzić sobie z mocną koroną i konkurencją z Azji, wystawili firmę na sprzedaż. Jeszcze w połowie 2009 roku grupa należała do największych producentów biżuterii na świecie i eksportowała do około 90 krajów, ale wtedy akcjonariusze zdecydowali o jej likwidacji. Produkcja biżuterii zakończyła się w 2009 roku, a dawne huty Orneli w Desnej i Zásadzie przejęła Preciosa.

Czy Jablonex istnieje dziś?

Jako producent – nie. Po likwidacji grupy z dawnego imperium zostały głównie puste budynki, a resztę produkcji zamknięto lub sprzedano innym firmom. Jablonecka tradycja trwa jednak dalej: od 2011 roku lokalni wytwórcy sprzedają swoje wyroby pod wspólną marką Made in Jablonec, a w mieście i okolicy działa ponad pięćdziesiąt firm produkujących szkło i biżuterię. Kupując rzecz opisaną jako „Jablonex”, pytaj więc o jej wiek i pochodzenie, bo sama nazwa w ogłoszeniu niewiele mówi.

Czeska biżuteria szklana: techniki, które warto znać

Szkło prasowane

Rozgrzaną masę szklaną wciska się w metalową formę. Tak powstają koraliki, guziki i kamienie o powtarzalnym kształcie: kwiatki, listki, serduszka, owoce. Po formie zostaje zwykle cienki szew biegnący wokół koralika i to dobry znak rozpoznawczy tej techniki. Szkło prasowane było tańsze od formowanego ręcznie, ale w dobrym wykonaniu ma ostre, czyste detale.

Koraliki polerowane ogniem

Koraliki polerowane ogniem (ang. fire polished) najpierw szlifuje się na fasety, a potem krótko podgrzewa w wysokiej temperaturze. Powierzchnia lekko się wtedy nadtapia, krawędzie faset wygładzają, a koralik nabiera szklistego połysku. Rozpoznasz je po miękkim blasku i lekko zaokrąglonych krawędziach faset.

Szlifowane kamienie i powłoka AB

Okolice Jablonca słynęły też ze szlifowanych szklanych kamieni. W czeskiej biżuterii często zobaczysz powłokę AB (aurora borealis), która daje tęczowy połysk, oraz szkło barwione w intensywnych kolorach, od miodowego po butelkową zieleń. Kamienie z folią od spodu nie lubią wody, dlatego przed czyszczeniem przeczytaj poradnik jak czyścić biżuterię vintage z rhinestones.

Mosiężne oprawy i filigran

Szkło często oprawiano w ażurowy mosiądz: powstawały filigranowe broszki, naszyjniki z kolorowymi kamieniami i oprawy szklanych kamei. Jabloneckie firmy robiły biżuterię filigranową i emaliowaną już przed wojną. Mosiądz z czasem ciemnieje, a pozłota się przeciera. Jak odróżnić mosiądz od tombaku i innych metali, wyjaśniamy w artykule tombak, alpaka i stop cynku w biżuterii vintage.

Czeski granat – osobna tradycja

Czym jest czeski granat

Czeski granat to pirop, odmiana granatu o głębokiej, krwistoczerwonej barwie. Kamienie są zwykle drobne, dlatego tradycyjnie osadza się je bardzo gęsto, jeden przy drugim, tak że metalu prawie nie widać. Często mają szlif różyczkowy. Biżuteria z czeskimi granatami była szczególnie modna w XIX wieku, w epoce wiktoriańskiej, a na przełomie XIX i XX wieku jej popularność wyraźnie spadła.

Granát Turnov

Centrum tej tradycji jest Turnov w Czeskim Raju. W 1953 roku tamtejsi złotnicy połączyli swoje pracownie w spółdzielnię Granát (cz. družstvo umělecké výroby, czyli spółdzielnia wytwórczości artystycznej). W 1961 roku dołączyła do niej spółdzielnia szlifierzy kamieni, a w 1996 roku Granát otworzył własną kopalnię koło Podsedic. Dziś to największy producent złotej i srebrnej biżuterii z czeskimi granatami.

Granat czy czerwone szkło?

Czerwone szkło potrafi udawać granat, zwłaszcza w starych, ciemnych oprawach. Pod lupą 10x w szkle często widać okrągłe pęcherzyki powietrza i smugi, a krawędzie faset bywają wytarte, bo szkło jest wyraźnie bardziej miękkie od granatu. Sprawdź też metal i poszukaj cechy probierczej na złocie lub srebrze. Przy cenniejszych rzeczach ostatnie słowo należy do gemmologa.

Jak rozpoznać, datować i wycenić czeską biżuterię vintage

Napis „Czechoslovakia”

Czechosłowacja istniała od 1918 do końca 1992 roku, a wcześniej ziemie czeskie należały do Austro-Węgier. Napis „Czechoslovakia”, „Czecho-Slovakia” lub „Made in Czechoslovakia”, wybity na zapięciu, na rewersie albo na małej blaszce, oznacza więc, że rzecz powstała w tym przedziale. To szeroki zakres, dlatego zawężaj go po zapięciu i stylu. Pamiętaj też, że wiele czeskich wyrobów nie ma żadnego oznaczenia, więc sam brak napisu niczego nie przesądza.

Zapięcie, konstrukcja i styl

Zapięcia zmieniały się z dekady na dekadę, dlatego są jednym z najlepszych tropów przy datowaniu. Rodzaj zapięcia broszki, mechanizm kolczyków czy zamek naszyjnika pomagają zawęzić okres. Szczegóły znajdziesz w przewodniku jak datować biżuterię vintage po zapięciu. Do tego dochodzi styl: geometria art déco wygląda zupełnie inaczej niż duże, odważne formy z lat 80.

Szkło czy plastik?

Szkło jest chłodne w dotyku, wyraźnie cięższe i stuknięte o siebie wydaje jasny dźwięk. Szew po formie mają zarówno koraliki ze szkła prasowanego, jak i plastikowe, więc sam szew nie wystarczy. Oceniaj go razem z wagą i temperaturą. Porównanie różnych materiałów w tabeli znajdziesz w artykule o szkle Murano w biżuterii.

Co wpływa na wartość

Większość czeskiej biżuterii kostiumowej powstawała seryjnie, dlatego o wartości decydują przede wszystkim stan i jakość wykonania, a nie sama nazwa. Cenę podnoszą nieuszkodzone szkło i oprawa, komplet kamieni, oryginalne zapięcie, staranny filigran, rzadkie kolory oraz zachowana oryginalna metka. Biżuteria z czeskimi granatami w złocie lub srebrze to osobna kategoria, w której liczy się też wartość metalu i kamieni.

Pielęgnacja

• Czyść na sucho miękką ściereczką, a brud w zagłębieniach usuwaj lekko wilgotnym wacikiem.
• Nie zanurzaj biżuterii w wodzie: wilgoć pod kamieniami niszczy folię i klej.
• Nie używaj past do srebra ani myjek ultradźwiękowych przy szkle z powłoką AB i pozłacanym mosiądzu.
• Przechowuj każdą rzecz osobno, żeby szkło nie obijało się o metal.

FAQ – biżuteria czeska i Jablonex

Czy Jablonex jeszcze istnieje?

Nie jako producent biżuterii. Jablonex Group, która powstała w 2005 roku z połączenia kilku dużych czeskich firm, zakończyła produkcję w 2009 roku, a akcjonariusze zdecydowali o jej likwidacji. Część zakładów przejęły inne firmy, m.in. Preciosa. Jablonecka tradycja trwa jednak w kilkudziesięciu firmach z regionu.

Co to jest biżuteria Jablonex?

Tak zwykle określa się czeską biżuterię szklaną eksportowaną przez Jablonex, państwowe przedsiębiorstwo handlu zagranicznego założone w 1952 roku. W czasach Czechosłowacji Jablonex sprzedawał za granicę wyroby wielu jabloneckich zakładów, więc nazwa oznacza raczej kanał eksportu niż konkretny styl czy pracownię.

Jak rozpoznać czeską biżuterię?

Szukaj napisu „Czechoslovakia” lub „Made in Czechoslovakia” na zapięciu albo rewersie, choć wiele rzeczy nie ma oznaczenia. Typowe są koraliki ze szkła prasowanego z cienkim szwem, koraliki polerowane ogniem, szklane kamienie z powłoką AB i ażurowe oprawy z mosiądzu. Datowanie ułatwiają zapięcie i styl.

Czym jest czeska biżuteria z granatami?

To biżuteria z piropem, czyli czeskim granatem o głębokiej czerwonej barwie, osadzanym gęsto, dziś zwykle w złocie lub srebrze. Największym producentem jest spółdzielnia Granát z Turnova, założona w 1953 roku. Sama tradycja jest dużo starsza, bo biżuteria z czeskimi granatami była modna już w XIX wieku.

Czym różni się szkło czeskie od Murano?

Jablonec słynie z koralików prasowanych w formach, koralików polerowanych ogniem i szlifowanych kamieni. Murano kojarzy się przede wszystkim z koralikami formowanymi ręcznie w płomieniu, takimi jak millefiori czy fiorato. Obie tradycje dały biżuterii vintage mnóstwo pięknych rzeczy.

Czeska biżuteria w kolekcji vintage

Czeska biżuteria dobrze pokazuje, że wartość vintage nie zależy wyłącznie od metalu szlachetnego. Kolorowe szkło z Jablonca, starannie oprawione i dobrze zachowane, wciąż wygląda świeżo, zwłaszcza w zestawieniu z prostymi, nowoczesnymi ubraniami.

Vintage Stories (vintagestories.pl) to polski sklep internetowy z oryginalną biżuterią kostiumową vintage amerykańskich i europejskich marek z lat 1960–2000, m.in. Monet, Napier, Trifari, Avon, Kenneth Jay Lane, Givenchy i Dior. Prowadzi go dwoje kuratorów, Alexey i Anastasiya. Każdy egzemplarz jest jedyny w swoim rodzaju, a większość kosztuje 190–270 zł. Wysyłamy z Polski przez InPost, a zapłacić możesz m.in. BLIK-iem.

Zobacz biżuterię vintage dostępną teraz w naszym sklepie →

Źródło: Vintage Stories – sklep z oryginalną biżuterią vintage w Polsce.