Broszka choinka – historia świątecznych broszek vintage i jak je nosić

Złota choinka z czerwonymi i zielonymi kryształkami, przypięta do płaszcza w grudniowy poranek. W Stanach Zjednoczonych to tak oczywisty element świąt, że kolekcjonerzy mają na nią osobną nazwę, „Christmas tree pin”, i całe półki katalogów. U nas wciąż spotyka się ją rzadziej i właśnie dlatego tak przyciąga wzrok.

Skąd się wzięła broszka choinka

Świąteczną biżuterię noszono już w XIX wieku, w epoce wiktoriańskiej, a wśród ówczesnych broszek zdarzały się też drzewka. Prawdziwa historia broszki choinki zaczyna się jednak w Ameryce, razem z modą na biżuterię kostiumową.

Lata 40.: pierwsze choinki z produkcji seryjnej

Według amerykańskiej prasy antykwarycznej pierwsze seryjnie produkowane broszki choinki pojawiły się w latach 40., a wśród pierwszych producentów wymienia się firmy Weiss, Hobé i Hollycraft. Wiele świątecznych ozdób sprzedawano wtedy w tanich sklepach z drobiazgami, tak zwanych dime stores, często za mniej niż dolara. Na początku dominowały raczej zabawne gadżety, na przykład plastikowe przypinki z napisem „Merry Christmas”, niż biżuteria na lata.

Złota era: lata 50. i 60.

Największą popularność broszki choinki zdobyły w latach 50. i 60. Niemal każda amerykańska firma produkująca biżuterię kostiumową miała w ofercie przynajmniej kilka choinek, a część z nich wykonywali europejscy rzemieślnicy, którzy po II wojnie światowej wyemigrowali do USA. Choinkę odlewano z metalu, polerowano, pokrywano galwanicznie, ręcznie malowano emalią i dopiero na końcu osadzano kamienie. W latach 60. choinki sprzedawały się świetnie, a moda na nie utrzymała się do początku lat 70.

Druga fala: lata 90. i dziś

Na przełomie XX i XXI wieku biżuterię vintage odkryło nowe pokolenie kolekcjonerów, a świąteczne broszki zaczęli tworzyć także współcześni rzemieślnicy. Skalę zjawiska dobrze pokazuje amerykański katalog Nancy Yunker Trowbridge „Christmas Tree Pins: O Christmas Tree” z 2002 roku. Opisuje ponad 1100 choinek od ponad 200 projektantów i producentów.

Marki, które robiły świąteczne broszki vintage

Choinki robili zarówno projektanci z najwyższej półki, jak i producenci tanich ozdób. To dobra wiadomość, bo kolekcję można zacząć od skromnego budżetu.

Weiss, Eisenberg, Hollycraft i Stanley Hagler

To marki, które kolekcjonerzy dobrze znają i cenią. Szczególnie poszukiwane są choinki Weissa ze „świeczkami” i szklana choinka Eisenberga. Wśród świątecznych wzorów Hollycrafta, firmy założonej przez Josepha Chorbajiana jako Hollywood Jewelry Mfg. Co., najczęściej spotyka się choinki, ale też Mikołaje i broszki z ostrokrzewem; większość z nich pochodzi z lat 60. Stanley Hagler, który wcześniej współpracował z firmą Miriam Haskell, uchodzi za jednego z najbardziej cenionych twórców choinek. Więcej o tych markach przeczytasz w naszych tekstach o historii marki Weiss, biżuterii Eisenberg, pastelowym Hollycrafcie i Stanleyu Haglerze.

Hattie Carnegie, Kenneth Jay Lane, Trifari i Monet

Choinki znajdziesz też w ofercie domów Hattie Carnegie i Miriam Haskell; choinka Carnegie potrafiła się nawet świecić. Kenneth Jay Lane zaprojektował choinkę w limitowanej edycji dla Franklin Mint. W ofercie Trifari świątecznych wzorów było stosunkowo niewiele, dlatego choinka z tą sygnaturą to rzadsze znalezisko. Choinki można znaleźć także w ofercie Monet.

ART, Mylu, J.J. i Gerry's: choinki na każdą kieszeń

ART to marka Arthura Peppera, założona około 1950 roku. Jej wyroby są zwykle sygnowane „ART”, a te ze znakiem © powstały po 1955 roku; obok choinek robiła wieńce, anioły i świece. Mylu, założona przez siostry Lynne Gordon i Marge Borofsky, robiła porządnie wykonane, klasyczne choinki w rozsądnych cenach. Jonette Jewelry używała sygnatury J.J. od 1970 roku i chętnie robiła żartobliwe wzory, na przykład zwierzęta przebrane za Mikołaja. Tanie choinki robiły też Gerry's i Hedy, a obok nich mnóstwo firm, które w ogóle nie sygnowały wyrobów. Avon produkował choinki masowo jeszcze w latach 2000., więc nie każda choinka Avon jest vintage.

Nie tylko choinka: inne świąteczne broszki

Choinka króluje, ale świąteczna biżuteria vintage ma znacznie więcej bohaterów. Jeśli lubisz broszki z motywem, zajrzyj też do tekstu o figuralnych broszkach vintage, czyli zwierzętach, owadach i kwiatach na klapie.

Mikołaje, bałwanki i anioły

W latach 50. modne były broszki z twarzą Mikołaja, także ceramiczne, oraz plastikowe Mikołaje ze świecącym nosem. Ta moda trwała do lat 60. Dziś jednym z największych rywali Mikołaja na listach kolekcjonerów jest bałwanek. Anioły z trąbkami i renifery to kolejne klasyczne motywy.

Dzwonki, wieńce, gwiazdy i płatki śniegu

Dzwonki, wieńce z ostrokrzewu, gwiazdy i płatki śniegu łatwiej nosić także po świętach. Płatek śniegu z przejrzystych kryształków albo srebrna gwiazda nie kojarzą się wyłącznie z Wigilią, więc spokojnie przetrwają do końca zimy.

Broszka świąteczna srebrna czy złota?

Większość amerykańskich choinek vintage ma złoty kolor metalu i czerwone oraz zielone kamienie. Wersje w kolorze srebra, z przejrzystymi kryształkami lub kamieniami aurora borealis, wyglądają bardziej zimowo i elegancko. Pamiętaj, że słowo „srebrna” w opisie aukcji zwykle oznacza kolor metalu. Broszka ze srebra powinna mieć odpowiednie oznaczenie, na przykład „Sterling” albo „925”.

Jak odróżnić broszkę choinkę vintage od nowej kopii

Na rynku nie brakuje współczesnych kopii i importowanych replik dawnych wzorów. Zanim zapłacisz za „vintage”, sprawdź kilka rzeczy.

Sygnatura i znak ©

Obejrzyj rewers pod lupą. Wiele choinek, na przykład Weissa, ma wyraźnie wybitą sygnaturę, ale część była oznaczona tylko papierową metką, która dawno zginęła. Brak podpisu nie przekreśla więc broszki. Pomocny bywa znak © przy nazwie marki: w 1955 roku, po wygranej sprawie o kopiowanie wzorów, firma Trifari zaczęła oznaczać biżuterię znakiem prawa autorskiego zamiast numerów patentowych, a inni producenci poszli w jej ślady. Choinka z sygnaturą i znakiem ©, na przykład ART ©, powstała więc nie wcześniej niż w połowie lat 50.

Kamienie i oprawa

W starannie wykonanych choinkach kamienie siedzą w gniazdach albo są przytrzymane łapkami, a nie przyklejone byle jak do płaskiej blaszki. Kamienie z tęczowym połyskiem aurora borealis weszły do użytku w połowie lat 50., więc broszka z choinką ozdobiona takimi kamieniami nie może być starsza. Brakujący kamień to nic strasznego, łatwo go uzupełnić; gorzej z wgnieceniami i wygięciami.

Metal, emalia i ślady czasu

Dawne choinki ręcznie malowano emalią, więc drobne nierówności koloru są naturalne. Delikatne przetarcia pozłoty na wypukłościach i ciemniejsza patyna w zagłębieniach pasują do wieku broszki. Podejrzana jest za to idealnie świeża, jednolita powierzchnia przy „starym” opisie, a także cienka, bardzo lekka blaszka i krzywo wklejone kamienie.

Stan a wartość

Według amerykańskiej prasy kolekcjonerskiej proste choinki vintage można kupić za kilkanaście dolarów, a rzadkie egzemplarze osiągają ceny liczone w tysiącach. O wartości decydują marka, rzadkość wzoru i stan. Najbardziej obniżają ją wgniecenia, wygięcia, rdza i duże ubytki emalii.

Jak nosić broszkę choinkę i jak o nią dbać

Choinka to broszka z przymrużeniem oka, więc najlepiej wygląda w towarzystwie prostych, spokojnych ubrań.

Na płaszczu i swetrze

Najprościej przypiąć choinkę na lewej klapie płaszcza, wysoko, blisko twarzy. Jak wybrać miejsce i nie zniszczyć tkaniny, opisujemy w poradniku broszka do płaszcza. Na grubym swetrze albo golfie choinka wygląda swobodniej i mniej oficjalnie. Przy dzianinie zabezpiecz końcówkę szpilki silikonowym stoperem, żeby nie wyciągać oczek.

Na berecie, szalu i w kompozycji

Mała choinka z boku beretu albo na wełnianym szalu to dyskretny świąteczny akcent, także do biura. Jeśli masz kilka świątecznych broszek, połącz dwie lub trzy w jedną kompozycję, na przykład choinkę, gwiazdę i płatek śniegu w tym samym kolorze metalu. Przy takim zestawie resztę biżuterii ogranicz do małych kolczyków.

Do kiedy nosić choinkę

W wielu polskich domach choinka stoi do Trzech Króli, a zgodnie ze starszą tradycją nawet do 2 lutego, święta Matki Bożej Gromnicznej. Z broszką możesz postąpić tak samo. Płatki śniegu, gwiazdy i dzwonki noś spokojnie przez całą zimę.

Przechowywanie i czyszczenie

Świątecznych broszek nie trzymaj w pudle z ozdobami choinkowymi w piwnicy czy na strychu. Wilgoć i zmiany temperatury szkodzą pozłocie i klejowi pod kamieniami. Każdą broszkę schowaj osobno, w woreczku lub przegródce, z zapiętą szpilką. Czyść ją na sucho miękkim pędzelkiem i nie zanurzaj w wodzie, bo woda dostaje się pod kryształki i matowi ich lustrzane podłoże.

FAQ – broszka choinka

Od kiedy nosi się broszki choinki?

Pojedyncze broszki w kształcie drzewka zdarzały się już w biżuterii wiktoriańskiej, ale seryjna produkcja ruszyła w USA w latach 40. Największą modę choinki przeżywały w latach 50. i 60. Drugą falę zainteresowania przyniósł przełom XX i XXI wieku.

Jakie marki robiły świąteczne broszki vintage?

Wśród najbardziej znanych są Weiss, Eisenberg, Hollycraft, Hobé, Trifari, Monet, Mylu, ART i J.J. Choinki były też w ofercie marek Hattie Carnegie, Miriam Haskell, Stanley Hagler i Kenneth Jay Lane. Tańsze modele robiły m.in. Gerry's i Hedy, a wiele choinek nie ma żadnej sygnatury.

Czy broszka choinka bez sygnatury może być vintage?

Tak. Część choinek miała tylko papierowe metki, które z czasem zginęły, a wiele tanich modeli nigdy nie było sygnowanych. Wtedy oceniasz jakość wykonania, osadzenie kamieni, zapięcie i naturalne ślady noszenia.

Jak sprawdzić, czy srebrna broszka świąteczna jest ze srebra?

Szukaj oznaczenia „Sterling” albo „925” na rewersie lub przy szpilce. Bez takiego znaku zakładaj, że to metal w kolorze srebra, na przykład posrebrzany albo rodowany stop. W razie wątpliwości próbę sprawdzi jubiler.

Gdzie przypiąć broszkę choinkę?

Najczęściej na lewej klapie płaszcza lub marynarki, wysoko, blisko twarzy. Dobrze wygląda też na golfie, berecie i wełnianym szalu. Na delikatnej dzianinie zabezpiecz szpilkę silikonowym stoperem.

Choinka, która nie gubi igieł

Broszka choinka co roku wraca z szuflady razem ze świątecznym nastrojem i jest jedną z niewielu choinek, które nie gubią igieł. Dobrze dobrana, z historią i sygnaturą, potrafi cieszyć przez dziesięciolecia.

Vintage Stories (vintagestories.pl) to polski sklep internetowy z oryginalną biżuterią kostiumową vintage amerykańskich i europejskich marek z lat 1960–2000, m.in. Monet, Napier, Trifari, Avon, Kenneth Jay Lane, Givenchy i Dior. Prowadzi go dwoje kuratorów: Alexey i Anastasiya. Każdy egzemplarz jest jedyny w swoim rodzaju, a większość kosztuje 190–270 zł. Wysyłamy z Polski przez InPost, a zapłacić możesz m.in. BLIK-iem.

Zobacz broszki vintage dostępne teraz w naszym sklepie →

Źródło: Vintage Stories – sklep z oryginalną biżuterią vintage w Polsce.